ԹԵԺ ԳԻԾ
03.12.2013
«Հայաստանում հասարակությունը ծերացող է»` ՀՀ ֆինանսների նախարար Դավիթ Սարգսյանի հարցազրույցը` "iLur.am" լրատվական կայքին

-Պարոն Սարգսյան, որպես նախարար, ինչո՞վ եք վստահ, որ պարտադիր կուտակային կենսաթոշակային համակարգը, որի շուրջ այսքան աղմուկ բարձրացավ եւ որը կառավարությունը կրծքով պաշտպանում է, արդյունավետ է:

- Երկների մեծ մասը, որոնք ունեն բնակչության ծերացման խնդիր, կանգնած են միեւնույն խնդրի առջեւ` ինչպես ֆինանսավորել ապագա կենսաթոշակառուների թոշակները: Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո «բեյբի բում»-ի տարիներին մեծ ծնելիություն եղավ: Այժմ «բեյբի բում»-ի տարիներին ծնվածները գնում են կենսաթոշակի, բայց դրան հաջորդած տարիներին ծնելիության ցուցանիշը նվազեց: Դրա համար էլ հետխորհրդային երկրներում, այդ թվում` Հայաստանում, խնդիրներ են ստեղծվել մեկ աշխատողին բաժին ընկնող կենսաթոշակառուների հարցում: Մեր այսօրվա համակարգը լավ էր աշխատում այն ժամանակ, երբ երեք-չորս աշխատողին բաժին էր ընկնում մեկ կենսաթոշակառու: Երբ այդ թիվը սկսում է նվազել 3-ից, առաջ է գալիս կենսաթոշակառուներին արժանապատիվ վճարելու խնդիրը: Այս խնդիրը ունեն բոլոր ծերացող երկրները: Նման իրավիճակը լուծելու երկու տարբերակ կա. առաջին` բարձրացնել հարկերը, եւ այսօր եվրոպական շատ երկրներում գնացել են հարկերը բարձրացնելու ճանապարհով: Մեզանում հարկային հետեւյալ համակարգն է` եկամտային հարկը կազմում է 24.4 տոկոս, գումարած առաջարկվող այս 5 տոկոսը: Այսինքն` 29.4 տոկոս` Եվրոպայում կիրառվող 56 տոկոսի փոխարեն: Մենք չենք գնում հարկերն ավելացնելու ճանապարհով, այլ առաջարկում ենք այդ 5 տոկոսը վճարել, որը չի գնա ընդհանուր կաթսա, չի ծախսվի ուրիշ ոլորտներում, այլ կմնա ու կկուտակվի տվյալ անձի հաշվին: Այս ընտրության առաջ շատ ու շատ երկրներ են կանգնած: Երկրների մի մասը հաջողությամբ է հասել այս համակարգին, երկրներ կան, որոնք անցել են այս համակարգին, բայց խնդիրներ են ունեցել, երկրներ կան, որոնք ինչ-ինչ պատճառներով չեն անցել այդ համակարգին: Թե ինչու ենք համոզված, որ այս համակարգը հաջող է, հետեւյալ կերպ կպատասխանեմ` մենք ուսումնասիրել ենք այս համակարգին անցած բոլոր երկրների 10 տարիների փորձը` եւ նրանցը, ովքեր հաջողության են հասել, եւ նրանք, ովքեր խնդիրներ են ունեցել: Մենք էլ 10 տարի շարունակ` 2003թ. սկսած մանրամասն քննարկել ենք այդ համակարգը` տարբեր մասնագետների, տարբեր կուսակցությունների ներկայացուցիչների մասնակցությամբ: Այն, ինչ առաջարկել ենք 10 տարի առաջ եւ ինչ ունենք այսօր, էապես տարբեր են. մենք կարողացել ենք հաշվել բոլոր սխալներն ու ռիսկերը եւ մշակել ենք մի համակարգ, որը զերծ է այդ սխալներից: Ուստի, կարծում եմ դա հաջողված համակարգ է:

-Մտավախություն չունե՞ք, որ մեզ մոտ էլ այդ ծրագիրը հաջողության չի հասնի` հաշվի առնելով հայաստանյան իրականությանը հատուկ մի շարք հանգամանքներ:

- Ես կարծում եմ, որ բոլոր հնարավոր բացասական ռիսկերը, հնարավորությունները հաշվի ենք առել: Իհարկե, տեսականորեն չեմ բացառում, որ կարող են լինել ինչ-որ ռիսկեր, երեւույթներ, որոնք հաշվի չենք առել: Տեսականորեն չեմ բացառում: Բայց դա առիթ չպիտի հանդիսանա այս բարեփոխումները չիրականացնելու համար: Այս բարեփոխումն այլընտրանք չունի: Սրա այլընտրանքը հարկերի բարձրացումն է:

- Այս կառավարության մի շարք կանխատեսումներ, անգամ կարճ ժամանակի մեջ, չեն իրականացել կամ սխալ են դուրս եկել. հիշենք վարչապետ Տիգրան Սարգսյանի հայտարարությունը, որ ճգնաժամը կշրջանցի Հայաստանը եւ այլն: Հիմա ի՞նչ երաշխիք կա, որ 25-30 տարվա կտրվածքով կանխատեսումները կիրականան:

- Սա կանխատեսում չէ: Մենք այսօր ասում ենք հետեւյալը. այս բարեփոխումներին այլընտրանք չկա: Սրա այլընտրանքը հարկերի բարձրացումն է` 25 տոկոսից դարձնել 50 տոկոս: Հիմա ո՞ր այլընտրանքով առաջ գնանք: Հարկերը դարձնենք 70 տոկո՞ս, թե՞՝ գումարները մարդիկ խնայեն իրենց հաշվին, որ կենսաթոշակային տարիքի անցնելուց հետո կենսաթոշակ ստանան:

- Իսկ կառավարության կանխատեսումների ձախողման ու սայթաքման մասին ինչ կասե՞ք:

- Դրանք գնահատականներ են, որոնց հետ ես համաձայն չեմ:

- Ո՞րն է երաշխիքը, որ այն հիմնադրամները, որտեղ կուտակվելու են գումարները, մի օր չեն անհետանա:

- Այս հարցում մարդկանց մոտ կա չըմբռնում. այդ գումարները չեն գնում հիմնադրամներ: Գոյություն ունի կենտրոնական դեպոզիտ, որտեղ բացվում են քաղաքացիների առանձին հաշիվներ: Կան մասնավոր ակտիվների կառավարիչներ, որոնք ստանում են ակտիվների խումբը, եւ ստանում են դրանք ոչ թե գումարների, այլ` ակտիվների տեսքով ու պարզապես` որոշում են կայացնում թե ինչպես կառավարեն գումարները, որտեղ ներդնեն դրանք: Եթե ինքը սնանկանա որպես ակտիվների կառավարիչ, դա մեր կյանքում ոչինչ չի փոխի, քանի որ մեր գումարներն իր մոտ չեն, այլ` մեր գումարները հաշվառված են կենտրոնական դեպոզիտում եւ ներդրված են, օրինակ` BMW-ի ակցիաներում կամ Հայաստանի պարտատոմսերում: Ինքը եթե հետագայում սնանկանա, մեր գումարները չեն կորչի: Միակ խնդիրը որ կա, հետեւյալն է` արդյոք նա արդյունավետ է կառավարում ակտիվները, արդյոք խելամիտ է կառավարում գումարները, արդյոք ապահովում են եկամտաբերություն, թե ոչ: Եթե նրա որոշումները չլինեն լավը եւ ունենանք որոշակի կորուստներ, ապա կան երաշխիքային հիմնադրամներ, որոնք պետք է փոխհատուցեն: Երաշխիքային հիմնադրամների գումարներն էլ ձեւավորվում են ակտիվների կառավարիչների երկամուտներից. այսինքն` կառավարիչները, որոնք մեր ակտիվները տնօրինելով եկամուտ են ստանում, հատկացումներ է անում եւ ապահովագրում իր գործունեությունը:

-Արդյո՞ք «Կուտակային կենսաթոշակների մասին» օրենքի սահմանադրականության հետ կապված խնդիրներ չունենք:

- Ոչ, ոչ: Իսկ արդյոք սահմանադրականության հարց չկա, երբ բոլորին պարտադրվում է վճարել ԱՊՊԱ-ի համար, երբ պարտադրում են գնալ ու 20-30 հազարական դրամ վճարել ԱՊՊԱ-ի համար: Հիմա էլ ասում ենք, որ պարտավոր եք ձեր եկամուտների 5 տոկոսը պահել ձեր անձնական հաշվին:

- Ուղղակի Սահմանադրությունը իրավունք է տալիս անձին ինքնուրույն տնօրինելու իր ունեցվածքը, տվյալ դեպքում` եկամուտները, նաեւ պետությունը պարտավոր է ապահովել մարդու բարվոք վիճակը, բայց այս օրենքով ստիպում են մարդուն իր եկամուտի մի մասը մուծել կենսաթոշակային այդ հիմնադրամին, այդպիսով, նրան զրկելով այդ եկամուտի մի մասից:

- Այստեղ խնդիրը հետեւյալն է` ո՞վ է բողոքում եւ ինչո՞ւ է բողոքում: Եթե նկատել եք` բողոքում են նրանք, ովքեր բարձր վարձատրություն են ստանում, աշխատում են մեծ ընկերություններում: Իսկ ինչու փոքր բիզնեսը չի բողոքում: Առաջին անգամ բողոքում է ոչ թե փոքր բիզնեսը, այլ` մեծ ընկերություններում աշխատողները, որոնք մեծ գումարներ են ստանում: Ինձ մոտ հարց է առաջանում` արդյոք այս գործընթացը մեծ ընկերություններից ուղղորդված է, թե ոչ: Ես որեւէ պնդում չեմ անում, Աստված մի արասցե: Բայց հետաքրքիր երեւույթ է` առաջին անգամ բողոքում են մեծ գումար ստացողները: Սա միգուցե զուգադիպություն է, բայց` հետաքրքիր զուգադիպություն է: Եվս մեկ հանգամանք. ամբողջ աշխարհում երիտասարդները չեն մտածում, որ ծերանալու են: Հասնում են 60 տարեկան, նոր են մտածում, որ ծերացել են: 20-30 տարեկանը չի մտածում, որ պետք է թոշակ ստանա, պետք է թոշակի անցնի, եւ դա նորմալ երեւույթ է, այդպես էլ պետք է լինի: Պետության պարտավորություններից մեկն էլ այն է, որ ասի` ոչ, բոլորս մահկանացուներ ենք, բոլորս հասնելու ենք ծերության տարիքի եւ ծերության ժամանակ էլ պետք է արժանապատիվ կյանքով ապրել:

- Դուք ՀՀԿ-ական եք, այդ կոնտեքստում այսպիսի հարց՝ ինչո՞ւ ձեր կուսակցության ներկայացուցիչները չեկան խորհրդարան, չմասնակցեցին ընդդիմադիր խմբակցությունների նախաձեռնած արտահերթ նիստին եւ չներկայացրին այս բոլոր փաստարկները, թե՞ վերջին պահին վարչապետ Տիգրան Սարգսյանի հրահանգով է տապալվել արտահերթ նիստը:

- Առաջինը` ես չեմ կարծում, որ ՀՀԿ-ն երբեւէ որեւէ հարց քննարկելուց խուսափել է: Երկրորդ` ես չեմ կարծում, որ բոլոր արտահերթ նիստերն են, որ քվորում են ունենում: Եվ երրորդ` վարչապետի հետ կապված նման բան տեղի չի ունեցել. առաջին անգամն եմ այդ մասին լսում, ասեմ` շատ հետաքրքիր տեսակետ էր: Եվ ամենակարեւորը` այս օրենքներն ընդունվել են 2012-ին, իսկ քննարկվել են ԱԺ-ում դրանից առաջ` մեկ տարվա ընթացքում` 2011-2012թթ., իսկ հայեցակարգի տեսքով այս թեման քննարկվել է էլ ավելի վաղուց: Եղել են քաղաքական քննարկումներ, եղել են կուսակցական քննարկումներ, մասնագիտական քննարկումներ, եղել են քննարկումներ իշխանական ու ընդդիմադիր կուսակցությունների հետ: Եվ հիմա, երբ մեկ տարի առաջ քննարկել, փակել ենք այդ թեման, ինչո՞ւ կրկին դրան վերադառնանք: Ի՞նչ նպատակ ունի կրկին այդ թեման բացելն ու քննարկելը: Ինչու մեկ տարով հետաձգենք այդ գործընթացը, ինչ պետք է փոխվի այս ընթացքում: Մենք մեկ անգամ արդեն անցել ենք այդ քննարկումները ու որոշումը կայացվել է, էլ ինչո՞ւ վերադառնանք կրկին քննարկումների:

- Մտավախություն չունե՞ք, որ այսօր կուտակային կենսաթոշակային համակարգի դեմ պայքարողները պարզապես կարտագաղթեն, առավել եւս, երբ իրենք էլ են նախազգուշացնում` «Մի դրդեք մեզ արտագաղթելու»:

- Ոչ: Նման մտահոգություն չունեմ: Վերջերս շատ մոդայիկ է դարձել, երբ ասում են` «Եթե սա չանեք, կարտագաղթեմ»: Կարծում եմ` սա դարձել է մոդայիկ բառապաշար եւ համոզված եմ` այն երբեք տեղի չի ունենա:

- Վերադառնանք հարցազրույցի առաջին հարցին ձեր տված պատասխանին, երբ խոսում էիք ծերացող հասարակության մասին: Կարո՞ղ ենք արձանագրել, որ ՀՀ ֆինանսների նախարարի կարծիքով Հայաստանում հասարակությունը ծերանում է:

- Այո: Բայց դա միայն Հայաստանին չի բնորոշ:

- Տիգրան Սարգսյանի կառավարությունը հաջողված կառավարություն ե՞ք համարում, թե ոչ:

- Մեր կառավարությունը, իհարկե, հաջողված կառավարություն է:

- Բայց չէ՞ որ հենց այս կառավարության օրոք ՀՀ-ում աղքատության թիվը աճեց, արտագաղթի թիվն աճեց, մի շարք այլ բացասական ցուցանիշներ կարող ենք հիմա թվարկել:

- Բայց չէ՞որ կան նաեւ դրական ցուցանիշներ: Հինգ տարի առաջ եթե մտնեիք կադաստր, միանշանակ կաշառք էիք տալու, փոքր, թե մեծ չափերով, բայց` կաշառք էիք տալու, ժամերով հերթ էիք կանգնելու: Հինգ տարի առաջ եթե մեքենայի պետհամարանիշ հանեիք, էլի ժամերով հերթ էիք կանգնելու, կաշառք էիք տալու: Բոլորս, այո, գնացել ենք, բոլորս հիշում ենք հերթերը, կաշառքները, սենյակներ մտնելը: Եղել է, չէ՞: Բայց այսօր չկա:

- Դուք փաստորեն, կաշա՞ռք եք տվել:

- Չէ, չէ..: Բայց իմ մատնանշած երեւույթը եղել է, չէ՞: Բայց այսօր չկա այդ երույթը: Դա փաստ է ու շատ լավ փաստ է:

- Բայց արտագաղթը կամ աղքատությունն էլ կան, ու անգամ պաշտոնական ցուցանիշներն ուրախացնող չեն:

- Իհարկե, դրանք էլ կան: Բայց ամեն ինչ պետք է համեմատության մեջ նայել: Այսինքն` արդյոք միայն ֆինանսական կամ միայն տնտեսական գործոնների պատճառով են մարդիկ հեռանում երկրից, թե կան նաեւ այլ գործոններ, որո՞նք են այդ գործոնները: Այսօր Լիտվայից խայտառակ արտագաղթ է: Եթե ցուցանիշները նայեք, համադրեք, կզարմանաք: Ինչո՞ւ են նրանք արտագաղթում, եթե մեկ շնչին ընկնող ՀՆԱ-ով նրանք մեզանից բարձր մակարդակի են, չէ՞ որ նրանք Եվրոմիության անդամ են, աղքատությունը նրանց մոտ շատ ցածր մակարդակի է:

- Տեսակետ կա, որ արտագաղթի պատճառը իշխանության լեգիտիմության բացակայությունն է, երկրում տիրող անպատժելիության մթնոլորտը, նաեւ այն, որ հասարակությունը տեսնում է` ինքն իր քվեով չի կարող իշխանություն ձեւավորել, ինքը գործոն չէ, եւ հիասթափված հեռանում է երկրից:

- Տարբեր տեսակետներ կան, բայց ես չեմ կարծում, որ դրանք բոլորը վերջին ճշմարտությունն են:

Զրուցեց Արման Գալոյանը