ԹԵԺ ԳԻԾ
25.12.2013
«Գանձապետարանը բարելավում է իր աշխատանքի որակը». ՀՀ ֆինանսների նախարարի տեղակալ-գլխավոր գանձապետ Ատոմ Ջանջուղազյանի հարցազրույցը` «Արմենպրեսին»

-Պարոն Ջանջուղազյան, մամուլում տեղական գանձապետական բաժինների լուծարումը, կարծես, շփոթել են ամբողջ գանձապետարանի լուծարման հետ։ Ի՞նչ կասեք այս կապակցությամբ։ 

-Գանձապետարանի լուծարման մասին լուրերը, մեղմ ասած, չափազանցված են, որովհետև օրակարգում այդպիսի հարց չկա, և գանձապետարանում տեղի ունեցող փոփոխությունները որևէ նպատակ չեն հետապնդում փոխելու, վերացնելու կամ դադարեցնելու այն գործառույթների իրականացումը, որոնց համար ստեղծվել է գանձապետարանը։
Ես կուզենայի, որ մի կողմ թողնենք իմ զբաղեցրած պաշտոնը. չէի ցանկանա, որ ասածս ընկալվի այնպես, թե ես ի պաշտոնե եմ վերաբերմունք արտահայտում համակարգում տեղի ունեցող փոփոխությունների մասին։ Կուզենայի, որ մենք օբյեկտիվորեն փորձենք հասկանալ, թե ինչի համար է պատասխանատու գանձապետարանը, ինչ գործառույթներն է իրականացնում՝ մի կողմ թողնելով անգամ անվանումը, որովհետև այդպիսի անվանումով կառույցներ կան գործնականում աշխարհի բոլոր երկրներում, բայց դրանց գործառույթների և պարտականությունների շրջանակը կարող է էականորեն տարբերվել գանձապետական համակարգի մասին մեր ունեցած պատկերացումից։ Այնուամենայնիվ, այդ գանձապետարանները, որպես կանոն, ունեն նաև ընդհանրություններ։
Հաճախ արդարացիորեն, երբեմն՝ ոչ ճիշտ կամ անհամարժեք մեկնաբանմամբ, նշվում է, որ մեր հիմնական գործառույթը պետական բյուջեի կատարման նկատմամբ նախնական հսկողությունն է։ Դժվար է ասել, որ դա մեր միակ հիմնական գործառույթն է։ Եթե դիտարկելու լինենք հերթականությամբ, բայց ամենևին չդասակարգելով ըստ իրենց կարևորության աստիճանի, կարող ենք ասել, որ պետական բյուջեով նախատեսված ծախսերի ֆինանսավորման կազմակերպումը գանձապետարանի հիմնական գործառույթներից մեկն է։
Գանձապետական միասնական հաշվի վարումը և այդ հաշվի միջոցով բյուջեների կատարման գործընթացի կազմակերպումը գանձապետարանի մյուս գործառույթն է։ Մեկ այլ գործառույթ է դրամական միջոցների կառավարումը, որը պակաս կարևոր չէ իր իմաստով, քանի որ դրանով է ապահովվում, որ բյուջեի կատարման համար անհրաժեշտ միջոցները ժամանակի ցանկացած պահի առկա լինեն միասնական գանձապետական հաշվին, և միաժամանակ, պետք է ապահովվի, որ առկա ավելցուկային մնացորդն օգտագործվի հնարավորինս արդյունավետ։
Գանձապետարանի գործառույթն է նաև պետական պարտքի կառավարումը. պետության կամ պետական բյուջեի նկատմամբ առանձին պարտավորությունների, ինչպիսիք են, օրինակ, վարկերի, երաշխիքների և տարաբնույթ համանման պարտավորությունների կառավարման գործառույթը նույնպես վերապահված է գանձապետարանին։
Ի վերջո, այս ամբողջն ամփոփվում է հաշվետվություններում, և այս գործընթացի կազմակերպումը, որպես գործառույթ, նույնպես պետք է կատարի գանձապետարանը։
Եթե հիմա այս ամենի ենթատեքստում դիտարկելու լինենք, ապա նախնական հսկողության գործառույթը միասնական հաշվի կառավարման, բյուջեի կատարման գործընթացի կազմակերպման գործառույթի ենթագործառույթն է։ Առաջին հերթին, խնդիր է դրված կատարել բյուջեի կատարման ամբողջ գործընթացի հաշվառումը։

-Ի՞նչ խնդիրներ են լուծվում նախնական հսկողության միջոցով։

Կուզենայի նախ անդրադառնալ գանձապետական համակարգի, և, որպես դրա օղակ, նախնական հսկողության ինստիտուտի ստեղծման նախապատմությանը։
Անկախության առաջին տարիներին մենք ունեինք ֆինանսների պլանային համակարգից շուկայականի անցման խնդիր։ Խորհրդային Միության պլանային տնտեսության պայմաններում կար միայն մեկ՝ պետական բանկ, որն ուներ իր մասնաճյուղերը ԽՍՀՄ բոլոր հանրապետություններում և հանրապետությունների տարածաշրջաններում։ Եվ բյուջեի կատարման գործընթացը կազմակերպվում էր պետական բանկի միջոցով, այսինքն՝ այն ժամանակ Խորհրդային ֆինանսների նախարարությունը կատարում էր այլ գործառույթներ, քան այսօր կատարում է ՀՀ ֆինանսների նախարարությունը։ Ընդ որում, խորդային ժամանակներում պետբանկը պատասխանատու էր բյուջեի կատարման գործընթացը կազմակերպելու՝ դրա հաշվառման և նախնական հսկողության համար։ Եվ, բնականաբար, այդ բանկում էին գտնվում բոլոր սուբյեկտների հաշիվները։ Պլանային ֆինանսական համակարգի առանձնահատկություններից մեկն էլ այն էր, որ ռեսուրսներն առաջանում և օգտագործվում էին նույն համակարգում, և այդ տեսակետից հաշվառման, միջոցների հոսքերի անհամապատասխանության հետ կապված որևէ խնդիր չկար. եթե որևէ տնտեսվարող սուբյեկտ խնդիր էր ունենում, նրա հարկային պարտավորությունը կատարելու համար վարկ ձևակերպելը շատ ձևական բնույթ էր կրում, որովհետև, ըստ էության, այդ վարկը հետևանք չուներ, այդ ամենի հետևում կանգնած էր պետությունը՝ միակ սեփականատերը, որը և ապահովում էր այդ բոլոր ընթացակարգերի համապատասխանության պահպանումը։
Ի՞նչ տեղի ունեցավ Խորհրդային Միության փլուզումից հետո, որն անհրաժեշտություն առաջացրեց ներդնել գանձապետարան. հիմնվեց Կենտրոնական բանկը, ստեղծվեցին առևտրային բանկեր, և բյուջետային հիմնարկների բոլոր հաշիվները շարունակեցին մնալ բանկերում։ Ստեղծվեց մի իրավիճակ, երբ պետությունն ինչ-որ մի ծախս էր ֆինանսավորում այս կամ այն բյուջետային հիմնարկի միջոցով, հաշվեգրում էր այդ ֆինանսական միջոցները այդ հիմնարկի՝ առևտրային բանկում գտնվող հաշվին, մի կողմից և մյուս կողմից, պետությունն սկսում էր ձևավորել իր բյուջեի պակասորդի ֆինանսավորման աղբյուրները, որոնցից մեկը ներքին շուկան է, որտեղ 1995թ.-ի վերջին, առաջին անգամ պետությունն իրականացրեց պետական պարտատոմսերի թողարկում։ Ստացվում էր, որ պետությունը թողարկում էր պարտատոմսեր, և առևտրային բանկերը, որտեղ գտնվում էին բյուջետային հիմնարկների հաշիվները և համապատասխանաբար պետության կողմից հիմնարկներին ֆինանսավորած դրամական միջոցները, այդ միջոցները տեղաբաշխում էին պետական պարտատոմսերում։ Այդպիսով՝ պետությունը երկու անգամ կորցնում էր. մի կողմից չստացված եկամուտների տեսքով՝ եթե այդ միջոցները լինեին կառավարության տրամադրության տակ, դրանք հնարավոր կլիներ ներդնել և դրանց դիմաց որոշակի տոկոսային եկամուտներ ստանալ, իսկ մյուս կողմից՝ պարտատոմսերի տեղաբաշխման արդյունքում այդ նույն դրամական միջոցների համար բանկերին վճարվող եկամտաբերության տեսքով: Բնական է, որ այդ վիճակն անտրամաբանական էր և անընդունելի ։
Հաջորդը։ Իրական պատկերը, թե տվյալ կամ ժամանակի որևէ պահին բյուջեի կատարման գործընթացը որ փուլում է, դժվար էր բացահայտել։ Պատկերացրեք բանկային հազարավոր հաշիվներ, որոնք ցրված էին մոտ տասնյակ առևտրային բանկերում, և դրանց մասին տեղեկատվությունը բացակայում էր։ Այսինքն՝ անհայտ էր, թե տվյալ պահին պետությունն ինչքան փող ունի, և այն ինչպես է օգտագործվում կամ ինչպես պետք է օգտագործվի։ Եվ ժանանակի և տարածության մեջ այդ խնդիրների լուծման փորձված մեթոդը գանձապետարանի որևէ տարբերակի ներդրումն էր։
Մեր երկրում ներդրվել է այն տարբերակը, որը որոշակի արդիականացմամբ գործում է և ներկայում։ Իհարկե, այսօրվա մեր ունեցածի մասին դժվար էր նույնիսկ երազել այն ժամանակ, երբ նախաձեռնվել էր գանձապետական համակարգի ներդրումը։ Փառք Աստոծո, որ մեզ հաջողվել է ունենալ այնպիսի գանձապետարան, ինչպիսին ունենք այսօր, և թող սա անհամեստ չհնչի, որովհետև հենց սկզբից ես զգուշացրեցի, որ վերացարկվում ենք իրավիճակից և հիմա ինձ չեք դիտարկում որպես այս պաշտոնն զբաղեցնող, այլ որպես, օրինակ, փորձագետ, ով հանգամանքների բերումով և ի երջանկություն իրեն ժամանակին առիթ է ունեցել առնչվել այդ բոլոր զարգացումներին։
Ունեցանք հաշվառման խնդիր, երբ մեզ անհրաժեշտ է լինում ժամանակի իրական ռեժիմում իմանալ, թե որքան է տնօրինման ենթակա միջոցների ծավալը, ով և որտեղ ինչ մնացորդներ ունի, ինչ խնդիրներ կան։ Հաջորդը՝ իմացանք, որ փողը պետք է աշխատի. ներկայում բյուջետային միջոցների մնացորդները մենք Կենտրոնական բանկում տեղաբաշխում ենք որպես ավանդ և դրա դիմաց ստանում պատկառելի եկամուտներ: Իսկ նախկինում պետությունը ոչ միայն եկամուտ չէր ստանում այդ մնացորդներից, այլ դրանք, փաստորեն, վաճառվում էին պետությանը, և վերջինս դրանց դիմաց եկամտաբերություն էր վճարում՝ շատ ավելի բարձր, քան ներկայում է։ Առնվազն այս երեք նախապայմանն արդեն առկա էր, որպեսզի ստեղծվեր գանձապետարան։
Գանձապետարանն ստեղծվել է ՀՀ վարչապետի 1996 թվականի հունիսի 25-ի «Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսների նախարարությունում գանձապետական համակարգի ներդրման առաջնահերթ միջոցառումների մասինե թիվ 368 և նույն թվականի սեպտեմբերի 25-ի «Հայաստանի Հանրապետության պետական բյուջեի կատարումը Հայաստանի Հանրապետության ֆինանսների նախարարության գանձապետական համակարգի միջոցով կազմակերպելու մասին թիվ 533 որոշումների հիման վրա։ Եվ այդ հարցերն օրենքի մակարդակով կարգավորելու խնդիր, ըստ էության, չկար, որովհետև խոսքը ֆինանսերի նախարարության կառուցվածքում մի ստորաբաժանում ձևավորելու մասին էր։ Ըստ այդմ, ՀՀ կենտրոնական բանկում ստեղծվեց միասնական գանձապետական հաշիվ, որն արտահայտված է ՀՀ դրամով, և պետական բյուջեի, համայնքների բյուջեների, կառավարության և համայնքների արտաբյուջետային հաշիվների բոլոր դրամական միջոցները շրջանառվում են միայն միասնական հաշվով։ Իսկ դրա հաշվառումը կազմակերպելու համար անհրաժեշտ է, որ լինի առանձնացված հաշվառում յուրաքանչյուր միավորի համար։ Գանձապետական համակարգում ստեղծվեցին այն ժամանակների տեղական գանձապետական բաժանմունքները, ներկայում՝ բաժինները (ՏԳԲ), որոնց գործառույթն առաջին հերթին հաշվառումն էր, որն էլ իրականացվում է հաշիվների վարման միջոցով։ ՏԳԲ-ներում հաշիվների խմբերը կապված են պետբյուջեի, համայնքների բյուջեների, դրանց արտաբյուջետային հաշիվների հետ, և այդ բոլոր հաշիվները վարվում են կրկնակի գրանցումների համակարգով, դրանք թղթակցում են մեկը մյուսի հետ, այդ ամենը իրականացվում է համապատասխան հրահանգի համաձայն։ Եվ երբ բյուջետային հիմնարկները կամ համայնքները ներկայացնում են վճարային փաստաթղթեր, ՏԳԲ-ները մշակում են դրանք, այնուհետև՝ կատարում գործարքները։ Ընդ որում, ՏԳԲ-ներն էլեկտրոնային եղանակով կապված են կենտրոնական գանձապետարանի հետ, սա էլ՝ Կենտրոնական բանկի հետ։ Գործում է նաև հետադարձ կապ, երբ համայնքներն իրենց բյուջեների մուտքերի մասով ամենօրյա տեղեկատվություն են ստանում ՏԳԲ-ներից։
Նշենք, որ ՏԳԲ-ները ստեղծվել են նախկին շրջանային խորհուրդների գործադիր կոմիտեների ֆինանսական բաժինների հենքի վրա. այդ ժամանակ, տեղական ինքնակառավարման բարեփոխումների շրջանակում, դադարեցին գործել խորհրդային տարիների տեղական իշխանության մարմին համարվող գործկոմները, ձևավորվեցին ներկայիս մարզերը և վարչատարածքային բաժանման ներկայիս մյուս միավորները՝ տեղական ինքնակառավարման մարմիններով։ ՏԳԲ-ներն սկսեցին գործել գրեթե նույն տեղերում, բայց զգալիորեն փոքր թվակազմով, ինչ որ վերոնշյալ ֆինանսական բաժինները։
Սկզբում կար 46 ՏԳԲ։ Ժամանակի ընթացքում ավելացան ևս 3-ը (Բաղրամյանում, Ծաղկահովտում և Մարալիկում)։ Երևանում գործում էր 9 ՏԳԲ, դրանցից մեկը գործառնական էր, և այդ բոլորով սպասարկում էին Երևանի այն ժամանակվա 12 համայնքները (այն ժամանակ մայրաքաղաքը մեկ համայնք չէր)։ Հետագայում՝ երբ պարզվեց, որ Երևանում այդքան թվով ՏԳԲ-ների կարիքը չկա, դրանց թիվը 2004-2005թթ.-ին կրճատվեց մինչև 4-ի, իսկ նրանցից մեկն էլ՝ թիվ 1 տեղական գանձապետական բաժինը, տեղափոխվեց ֆինանսների նախարարության կենտրոնական ապարատ և դարձավ գերատեսչության վարչություններից մեկի բաժին։ Այդ ՏԳԲ-ն սպասարկում էր կառավարման ապարատը, և իրականացնում էր գործառույթներ, որոնք բնորոշ չէին մյուս ՏԳԲ-ներին։
Ինչպես արդենք պարզ դարձավ, ՏԳԲ-երի հիմնական գործառույթը բյուջեների կատարումը հաշվառելու և բյուջետային ծախսերի նկատմամբ նախնական հսկողության գործառույթի կազմակերպումն է: Ընդ որում, վերջիններս այդ գործառույթի կատարումն սկսել են իրականացնել բացառապես ձեռքի աշխատանքի օգտագործմամբ: Մասնավորապես, հաշվառման նպատակով վարվել են առանձին մատյաններ, որտեղ ձեռքով կատարվել են գրառումներ: Հետագայում, մեր երկրում տեղեկատվական տեխնոլոգիաների զարգացմանը համընթաց, գանձապետարանի գործունեությունը նույնպես փուլ առ փուլ բարելավվել է՝ աստիճանաբար ձերբազատվելով ձեռքով մատյանների մեջ գրանցումների՝ շատ աշխատատար գործելաձևից։
Արդեն 2010թ.-ին պարզ դարձավ, որ, հեռահաղորդակցության զարգացումը հաշվի առնելով, մենք կարող ենք մտածել մեր երկրում վճարումների էլեկտրոնային համակարգի ներդրման մասին, որպեսզի մարդը բազմաթիվ թղթեր բազմացնելու, կնքելու, ստորագրելու համար պահանջվող ժամանակի և ֆինանսական ռեսուրսների ծախսեր կատարելու փոխարեն աշխատավայրից, իր էլեկտրոնային ստորագրության միջոցով կառավարի իր հաշիվը, կատարի վճարումները, ներկայացնի և ստանա հաշվետվությունները։
Տրամաբանական էր, որ գանձապետարանի Client-Treasury ծրագրային համակարգի ներդրումը պետք է հանգեցներ ձեռքի աշխատանքի շեշտակի նվազմանը, ինչը ենթադրում է, որ պետք է կրճատվի, օպտիմալացվի հաստիքակազմը։ Բացի այդ, ավտոմատացումն աշխատողի համար ազատ ժամանակ ստեղծեց իր գործին ստեղծագործաբար մոտենալու համար։

-Ի՞նչ արդյունք տվեց ՏԳԲ-ներում արդիական տեխնոլոգիների ներդրումը։


-Կասկած չի հարուցում, որ բարելավվել է բյուջետային հիմնարկների սպասարկման որակը, քանի որ հիմնարկներն իրենց գործառույթները կատարելու տեսանկյունից որևէ անհարմարավետության խնդիր չունեն, իսկ դրանց առկայության դեպքում փորձում ենք լուծումներ գտնել։ Մյուս կողմից՝ այդ ամենը չի կատարվում ի հաշիվ մեր գործառույթներից որևէ մեկի թերի կատարման։ Եվ եթե խոսքը նախնական հսկողության մասին է, բյուջետային գործընթացի մասնակցի համար հաշվի էլեկտրոնային կառավարում իրականացնելու հնարավորությունն ամենևին չի նշանակում, որ նախնական հսկողության գործառույթի կատարումը դադարեցվել է։ Ընդհակառակն, այն բարելավվել է, քանի որ գանձապետական համակարգի ծրագրային ապահովումը բացառում է մարդկային գործոնի, ասել է թե՝ աշխատողի միջամտությունը փաստաթղթերի և գործարքների սահմանված պահանջներին համապատասխանության որոշմանը։ Չպետք է մոռանալ, որ ծրագրային ապահովման աշխատանքում սխալի հավանականությունն անհամեմատ ավելի փոքր է, քան մարդու։ Էլ չենք խոսում ժամանակի ծախսի մասին։
Հուսով եմ, որ ես կարողացա տարանջատել գործառույթը կառույցից։ Այս ամենի մասին խոսելով՝ ցանկանում եմ «վերադառնալե իմ զբաղեցրած պաշտոնին և, հաշվի առնելով գանձապետարանի ներդրման գործընթացին երկարամյա մասնակցությանս հանգամանքը, նշել, որ մարդիկ, ովքեր այսօր հանգամանքների բերումով կորցնում են իրենց աշխատանքը ՏԳԲ-ներում, հիմնականում մեծ ներդրում են ունեցել գանձապետական համակարգի զարգացման գործում։ Նրանք լավ մասնագետներ են, և, համոզված եմ, որ դրսում չեն մնա, քանի որ, մանավանդ, մարզերում և համայնքներում հաստատ կլինի հանրային ֆինանսների ոլորտի լավ մասնագետի կարիք։

-Քանի՞ հոգու մասին է խոսքը։


-Եթե չեմ սխալվում, ՏԳԲ-ների 47 աշխատակից է առայժմ ազատվել աշխատանքից, այն դեպքում, որ բոլոր 43 ՏԳԲ-ներում, ընդհանուր առմամբ, աշխատում էր մոտ 200 մարդ։ Նշեմ, որ աշխատանքից ազատվածների թվում կան մասնագետներ, որոնք դիմել են և արդեն աշխատում են գանձապետական համակարգի կենտրոնական ապարատում՝ կատարելով ռիսկերի վրա հիմնված գնահատում հենց նախնական հսկողության ոլորտում։
Իսկ ՏԳԲ-ների աշխատանքի ամբողջական ավտոմատացման շնորհիվ դրանց լուծարման՝ գանձապետական համակարգի օպտիմալացման գործընթացը նախատեսվում է ավարտել արդեն 2014թ.-ին։

Զրուցեց Սամվել Սարգսյանը